The assassination of president Kennedy: five ‘smoking guns’

Two stories coincide at the time of the killing of president John Fitzgerald Kennedy, on that fateful Friday November 22., 1963 in Dallas. The first story is a human tragedy, the tragic  death of a man, father, husband, friend and loved one. But at the same time inevitable  the murder of the president of the United States of America arouses an unimaginable huge story on the level of the mass media. On a stage that guarantees maximum exposure for many years to come. A public stage where one could easily make money. With an easy message that appealed to the spirit of that time: with a lot of distrust against the government.  In over fifty years since a fierce debate was conducted on the question whether Oswald acted alone as murderer of the president, or that the murder was a conspiracy where Oswald got help or probably had nothing to do with is (“just a patsy”). This article is about the fact that in all those years compelling evidence for a conspiracy was never presented. At several points in time the so called conspiracy theorists thought they had found a smoking gun. But in every instance they were disappointed as later turned out they were wrong. In the next section the most important so called smoking guns are presented, as well as the generally accepted normal explanations. After fifty years the case against Oswald, as stated by the Warren Commission, still stands as strong as it did in 1964.


President John F. Kennedy, 35. president of the United States of America (1917, 1963)

An easy murder inquiry

Right after the murder took place two different stories emerged.  In Dallas the Dallas Police Department (DPD) quickly solved the murder case. Within less than two hours after the shooting they had a suspect in custody. And within the next 48 hours they collected so much compelling evidence that they could charge him for the murders of  J.D. Tippit and J.F. Kennedy. The case would have been relatively easy before a grand jury,  if only the president of the United States was not involved as one of the victims. For more than fifty years a fierce public debate has taken place whether or not the murder was a conspiracy against president Kennedy. The generally accepted idea seems to be that the murder is a sinister mystery and the government can not be trusted with regard to the conclusions on their investigations. The contrast between the murder on the local scale, in Dallas, as to the mondial scale could not have been greater.

The Warren Report followers

The public debate that is now going on for over 5 decades has become severely polarized. On the one side are those who follow the Warren Report conclusions. According to this first elaborate governmental inquiry Lee Harvey Oswald killed president Kennedy and acted alone. He shot 3 times from his sniper’s nest at the sixth Floor of the south eastern window. With his own rifle that he brought in the Texas Schoolbook Depository Building himself on the morning of Friday the 22. November 1963.

The conspiracy theorists

On the other side are the so called ‘conspiracy theorists’, who are either convinced that Oswald did not shoot at all, or at the least received help from one or others. The burden of proof rests on their shoulders. In the many years that followed they tried every effort to prove Oswald was not or could not be the shooter, or try to prove that others were involved. In all those years they never succeeded.

Smoking guns

At a number of times the conspiracy theorists were convinced they had found  a smoking gun. But time after time they turned out to be wrong. The presented so called evidence did not turn out to reveal the irrefutable evidence for a conspiracy they hoped to have found.  What was left was at the most a possible scenario (without any proof), or could be ignored as just impossible.

  1. Badgeman


Source: Mary Ann Moorman, 11.22.1963, Dallas, Elm Street

Mary Ann Moorman and her friend Jean Hill were standing on the south side of Elm Street to make a picture of the president and his wife. Moorman took a polaroid Photo at the exact moment the president was fatally hit in the head. This was the third shot Oswald fired from his snipers nest at the sixth floor on the south east corner of Texas Schoolbook Depository Building. Abraham Zapruder was standing at the opposite side of Elm Street and filmed the entire shooting sequence, also the moment that Moorman took her polaroid Photo (exactly between Zapruder frames 312 and 313). On her picture the grassy knoll is clearly visible. This meant that if the head shot was fired from the grassy knoll, as conspiracy theorists tend to believe, that shooter would be visible in the Moorman photo.

In 1982 an extreme blow up of her picture was presented that seemed to reveal a shooter behind the retaining wall. It looked like a Dallas police officer, shooting with a rifle at that very moment. He was called “badgeman” referring to a batch that seemed to be present on his uniform. After intensive investigation it turned out that badgeman could never be what the conspiracy theorists thought he was. If the shadow figure was a person, he could be no longer than 90 centimeters. And if he was a person of normal height, he should be standing at least 100 meters away to the back to and also he should be standing on some gantry of at least 20 meters high. There is no doubt that any of that kind was present on the parking lot behind the grassy knoll.

Moreover there are no witnesses who have reported seeing a shooter in the area of the grassy knoll. One possible witness came forward (Gordon Arnold) and declared he was standing in the area around badgeman during the time of the shooting. But his testimony proofed to be very unreliable and could not be substantiated.

Below is the picture of the shadow figure Badgeman. It should be noted that in the current time one should be very aware that photo’s floating around the internet may very well have been manipulated. Computer tools, now available for decades, make it very easy to alter photo’s. The picture shown below is merely meant to illustrate the shadow figure of badgeman.


2. Altgens6 photo

Ike Altgens was a professional press photographer who happened to be on Dealey Plaza at the scene of the crime as the shots rang out at president Kennedy. He made this photo, which became known as “Altgens6”, just after the president was hit in the upper back (the second shot).  For several reasons this is a very distinctive photo of the assassination. Most photographs that were taken on Dealey Plaza on that fatal Friday were from nonprofessionals and failed to be sharp and well lighted. Of course they had to deal with the photograph equipment available to the consumers in the early sixties. The Altgens6 however is very Sharp and professional. This photo contains several intriguing elements that have kept up a debate by conspiracy theorists for decades who claimed to have a smoking gun. The photo shows the main entrance of the Texas School Book Depository.


Source: Ike Altgens, 11.22.1963, Dallas, Elm Street

On the left of the entrance is a person visible who is watching the motorcade as is passes by who resembles remarkably to Lee Harvey Oswald. But that raised in itself immediate questions: the second shot just hit the president as this photo was taken. But is Lee Oswald shot from his snipers nest on the sixth floor there is no way he could simultaneously watch the motorcade on the ground floor. When is is indeed Oswald standing in the main entrance, this would implicate a conspiracy as someone else would be the shooter in the snipers nest on the sixth Floor.


After a long and fierce debate eventually is turned out that is was not Oswald standing in the main entrance. It was a colleague of his by the name of Billy Lovelady. There is no discussion no this subject anymore, what many people thought as a smoking gun in Altgens6 did not appear to be so.

3. Zapruder film

When Abraham Zapruder started filming he could not in any way suspect that he was about to make the most famous home movie of all time. The Zapruder movie shows the whole assassination sequence. The second and third, and the reactions of the victims that were shot are quite visible. With regard to the third shot the movie did not only document the impact but also the reaction of the president. After being hit (Zapruder frame 313) the presidents body falls back and to the left. At first glance this brought many people to believe this shot came from the front of the president. Later on it turned out that the physical reaction of the president is consistent with a shot from the back (the snipers nest in the Schoolbook Depository Building, right and behind the president. The Zapruder film did not turn out to be a smoking gun.


Source: A. Zapruder film, frame 312 (just before the fatal headshot).

4. Audio –policeradio

Than there was an audio recording that was made on Dallas Police Radio Channel 1, exactly at the moment of the assassination. The mike of one of the police motorcycles, part of the motorcade in Dealey Plaza, turned out to be stuck in the record position. Analysis of the recording revealed that more than 3 shots could be identified, implicating a conspiracy as Oswald only shot three times. The House Select Committee on Assassinations concluded in the late seventies that this was the (only) proof of a conspiracy that killed the president. Unfortunately they were unable to establish who the shooters were and from which location they fired. Later investigations revealed that the recording was useless as simultaneous sounds were identified that were coming from the Trade Mart where a church bell sounded at 12:30 pm (the exact moment of the assassination). Again what at first sight seemed to be a smoking gun did not seem to turn out that way.


Source: analysis of recorded sounds relating to the assassination of president John F. Kennedy; (Prepared for Select Committee on Assassinations, U.S. House of Representatives, by Mark R. Weiss and Ernest Aschkenasy, Department of Computer Science, Queens College, City University of New York, February 1979)

5. Umbrella man

He can be seen in several films and photographs. Just next to the Stemmons Freeway sign a man raises a black umbrella just as the president passes by in his limousine and the second shot hits him in his upper back. The umbrella does not make sense as at that moment the skies were all blue. Reviewing images of the motorcade through Dallas does not show any spectator to be wearing an umbrella. Quickly conspiracy theorists believe the umbrella man gave a sign for the assassination to take place at that very moment. There were even people who believed the president was shot from a gun that was placed within the umbrella.


Source: Charles Bronson, 11.22.1963, Elm Street

Years later, in 1978 the Umbrella man, Louie Steven Witt, came forward. And explained why he opened his umbrella at the very moment the president came by. It was a protest against John F. Kennedy’s father. During World War 2 he was ambassador to the USA in London. The complaint of the protester was that his father had supported Neville Chamberlain, prime minister of the UK before Churchill, too much. Chamberlain was accused of working too closely with the Germans. The image of the umbrella appeals to a real English gentleman with umbrella and was a common way of protest in that time. Kennedy would undoubtedly have recognized it if he was not shot at that very time.

And more…

In the past years many more supposed smoking guns were presented. Some too absurd to even consider. For example: some claim that in photo’s it is visible that Jacky Kennedy while entering Dealey Plaza is seen giving a sign that the assassination is to be carried out. This is probably one of the most discreditable and shameless accusation in the entire murder case. Others claim to see that the driver of the presidential limousine looks backward and shoots the president with a gun. Even more absurd someone claims to see that the president was hit by an explosive that was placed in the back of the jump seat of governor Conally who was sitting right in front of the president. And yet another individual claims to see a mirror image in the Zapruder images proving the shooter was placed on the roof of the records building. And this went on and on for many years.

Lee H. Oswald

All those years the mass media provided a grand stage for conspiracy theorists who were primarily occupied with raising questions, causing a lot of dust and confusion before an audience with by definition maximum exposure. Despite all the great words and accusations, they accomplished only very little new information or insight in the tragic event. And that is the point where we return to captain Fritz, head of the Homicide and Robbery division of the Dallas Police Department in 1963. Within less than 48 hours he build a massive case against Lee Harvey Oswald. The subsequent thorough investigation of the Warren Commission concluded he was the shooter and acted alone. Since that moment those conclusions still hold, at the very best some details were added in the following investigations. But the conspiracy theorists have never succeeded in destroying these conclusions.


Source: DPD, 11.23.1963, Dallas

All ingredients were present in the Oswald case. He had the opportunity to act. He knew from a newspaper report on Tuesday November 1963 that the motorcade would pass along his workplace. He knew that around 12:30 pm he would have a time window of some 10 seconds to strike.

On Thursday November 21., the day before the assassination he paid an unannounced visit to his wife and kids who were living at a separate home where he stored his Mannlicher Carcano rifle. On the next morning he took it with him to work. So on Friday 22. November 1963 he had the murder weapon available. At work he constructed a snipers nest. At the crime scene police found three spend cartridges. The FBI concluded that these were fired from Oswalds rifle to the exclusion of all other weapons.   That was also the case with the bullet found on a stretcher at Parkland Hospital. The presidential limousine was brought back to Washington straight after the assassination and investigated by the secret service and the FBI. They found two bullet fragments that were most likely from the third fatal head shot. The damaging in the car was consistent with this third and only bullet that hit the car. All the medical evidence proved that the president was shot from behind and above, consistent with the snipers nest. The wounds of governor Conally match with these findings.

What’s left over is the motive. A farewell letter or declaration was never found. During his interrogations Oswald denied all allegations. The problem with establishing his motive is that is can be seen completely separate of his personal relation to Kennedy. The murder on the president of the USA is by itself a motive with regard to the massive media attention that will arouse. This fits very well to a person who sees no perspective in life. In fact, it was a suicide mission that would finally result in a place in the history books.


From all the books, articles and documentaries on this case it was Vincent Bugliosi (who died in 20150) who gave in my opinion the most convincing story on the Kennedy assassination case. In his book Reclaiming History in over 1500 pages he very convincingly destroys all the conspiracy theories. In the mid eighties Bugliosi fulfilled the role of prosecutor in an unique television project. Oswald was tried before a real Texan jury, as real as possible. The jury convicted Oswald of murder and concluded that he had acted alone.




Radio Atlantis Rotterdam

Je moet Rotterdammer zijn met een geboortejaar van ongeveer 1972 of daarvoor. De kans is groot dat je bij het horen van een kort radiofragment van commercial of jingle deze zonder probleem zult kunnen meezingen. Hoe kan het ook anders. Overal waar je kwam, in winkels, bedrijfsruimtes, wachtruimtes in de taxi, overal stond de radio op dezelfde zender afgesteld: Radio Atlantis Rotterdam op 103.0 of later 100.1 FM. Vierentwintig uur per dag muziek, horizontaal geprogrammeerd. Met overdag op het hele uur lokaal nieuws. Het station heeft bestaan van 6 juni 1981 tot 5 december 1983. In die periode werd het station maar liefst 36 keer door de politie uit de ether verwijderd. Met de officieel opgegeven reden “storing in de ether” had dat niets van doen. Atlantis was ongekend populair en vormde daarmee een bedreiging voor het omroepbestel. 

Begin jaren tachtig bestond er in Nederland nog geen lokale, regionale of commerciele radio. De luisteraar moest het doen met vier landelijke zenders. Hilversum 1 voor informatie, Hilversum 2 voor lichte muziek, Hilversum 3 was er voor popmuziek en Hilversum 4 was de klassieke zender. Er waren plannen voor regionale radio maar de weg daarnaartoe was lang en ingewikkeld. Dit gaf ruimte voor zogenaamde radiopiraten om met een illegale FM-zender programma’s uit te zenden en luisteraars aan zich te binden. Het merendeel van deze initiatieven kwam niet verder dan een zeer amateuristisch, soms ronduit tenenkrommend niveau. Er waren ook uitzonderingen. Het was niet voor niets dat in de grote steden relatief professionele radiostations ontstonden. Met vrijwilligers, reclameinkomsten en een horizontale programmering, nog afgekeken van de zeepiraten uit de jaren zeventig, ontstonden een aantal professionele zenders. 

Voor de meeste stations in die vroege jaren tachtig eindigde het zendavontuur met een inval door de politie. Waar een station te populair werd volgde een opdracht van justitie aan de Radio Controledienst (RCD) van de toenmalige PTT om de zender uit te peilen en vervolgens de politie een inval te laten doen. Zo verliep het ook Radio Atlantis. Het zendpand bevond zich aan de Rochussenstraat 359b. In totaal 36 keer is de politie binnengevallen. Men betrad het pand, trof hooguit een zender en bandrecorders aan, haalde alles inclusief antenne weg. Daar was in de hoogtijdagen dan wel meer dan een hoogwerker voor nodig want Atlantis had meerdere masten naast elkaar staan. Omdat er in Rotterdam geen kraanverhuurbedrijf aanwezig was dat de onsympathieke klus wilde klaren moest men deze van elders laten komen. 




Kat en muisspel met autoriteiten

Radio Atlantis Rotterdam was strak georganiseerd door de oprichters Rob Rotgans (alias Paul van Delft) en John Briggs (tragisch omgekomen door een vuurwerkbom in Schiedam op 1 januari 1998). Bij voldoende advertentie-inkomsten beschikte men over een voldoende voorraad zendapparatuur. Het werd de sport om zodra de invalwagens de Rochussenstraat weer verlieten, de zender weer online te hebben. Het grote publiek kreeg dat al snel in de gaten, hetgeen enorm bijdroeg aan de enorme populariteit van het station. Toch heeft ook Radio Atlantis deze strijd niet kunnen volhouden. Als de autoriteiten zeer fanatiek blijken met het oprollen van de zender komt er na 36 keer een einde aan Radio Atlantis in Rotterdam. In een radiomagazine verschijnt in december een laatste bericht voor trouwe luisteraars. 


(c) Free Radio Magazine, bron


Mijn herinneringen aan Atlantis

Ik was in de zomer van 1983 16 jaar geworden en een grote fan. De radio stond dag en nacht op FM 100.1. Met de jaarwisseling 1982/83 kreeg ik kerstkaart met een persoonlijk dankwoordje van Rob Rotgans. Ik was daar zeer verguld om, want als er in Rotterdam in die tijd iets “hip” of “gers” was dan was het wel Radio Atlantis. Na elke inbeslagname zat ik geboeid te luisteren totdat de zender weer terugkwam. Eerst een ruis, dan een signaal en al snel werd er dan een band opgestart met de bekende jingles, muziek en commercials. “Atlantis is weer terug” klonk het dan enthousiast uit mijn mond. Ik ging ook wel eens kijken bij het zendpand. Met de (toen nog fonkelnieuwe) metro naar Coolhaven en dan een kleine stukje lopen naar de Rochussenstraat waar die enorme zendmast op het dak stond. 



Na Rotterdam verhuist de zender naar Belgie, net over de grens. Met een straalzender wordt vanuit Rotterdam een signaal daarnaartoe gestuurd wat vanuit Belgie dan via de FM wordt uitgezonden. Het is te ver weg en de zender is vrijwel niet meer te ontvangen in Rotterdam. De zender wijkt later uit naar Antwerpen. Op het dak van het Toerist hotel staat een zendmast, en in een kamertje staat een toren van Sony-CD wisselaars.Nadat ik als fan kennis had gemaakt met Rob en John ben ik in 1986 een keer meegeweest om dat daar te zien. Spannend! Ook mocht ik wel eens een uurtje in de studio een eigen Atlantis bandje opnemen. Zat ik daar ineens in de studio van Atlantis, kon ik zelf mijn muziek uitzoeken en het met jingles aan elkaar breien. 


Atlantis heeft nog geprobeerd om via legale weg een zendvergunning te bemachtigen. Het heeft allemaal niet mogen baten. De overheid was inmiddels vergevorderd met de oprichting van Radio Rijnmond. Atlantis werd als een grote bedreiging daarvoor gezien, gelet op de mateloze populariteit van het station. Een handtekeningen actie, de oprichting van een stichting, zelf het in groot Rotterdam publiceren van een gratis krant, het heeft uiteindelijk allemaal niet mogen baten. 


Ik was zeer teleurgesteld dat “mijn” radiostation niet mocht zijn. Toen de zender wegviel werd het stil in Rotterdam. Achteraf bezien is nog opmerkelijk dat het imago van het station feitelijk niet in verhouding stond tot de daadwerkelijke technische organisatie. Atlantis was zo groot, dat je het beeld had van een kantoorpand met vele studio’s en vele medewerkers. In werkelijkheid ging het vaak om een vooraf opgenomen cassettebandje. Het geheim zat echter in het format van de programmering. Met een groot aantal kwalitatief zeer sterke jingles kon een zeer sterk imago worden neergezet. In combinatie met vrolijke gezellig ingezongen commercials ontstond al snel een fraai geheel. Bedenk daarbij ook dat er in feite weinig concurrentie was. 


Nu rest alleen nog de herinnering aan dat “gave” puur Rotterdamse radiostation. Op internet is sinds enkele jaren een internetradiozender gewijd aan deze historie (


Paul en John hebben met Atlantis laten zien dat je met beperkte middelen tot grote resultaten kan komen. Als je goed nadenkt over de rol die je als station wilt spelen, en een slim passend format daarbij ontwerpt kun je ook met uiteindelijk een cassettebandje tot hele grote resultaten komen. Feitelijk hadden deze mannen een briljant gevoel voor marketing communicatie. 


rob rotgans en john briggs 1981

links Rob Rotgans, rechts John Briggs (Rotterdam, 1981)



 En zo ging het eraan toe in de studio. Hier Paul van Delft achter de knoppen. Het was nog een tijd van LP’s en cassettebandjes. Op de draaitafels lagen matjes waardoor je een plaat superscherp kon timen. Het mengpaneel bevatte een quickstart om de cassettebandjes op exact het juiste moment te kunnen laten starten met een of meer jingles. Een computer? Daar werd nog niet eens over nagedacht. En ook nooit gemist volgens mij.  





Noodhuisvesting Comenius in 1967 door brand verwoest

Op 1 september 1965 opende de Vereniging voor Christelijk Voortgezet Onderwijs te Rotterdam en omgeving (CVO) een dependance van het Rotterdamse Marnix Gymnasium voor Havo en VWO. Aanvankelijk werd gebruik gemaakt van leslokalen aan de Dr. P.J. Hoedemakersschool aan de Merellaan. Begin november 1967 werd nieuwe tijdelijke huisvesting in gebruik genomen aan de Lijstersingel. Op 28 december 1967 haalde de voorloper van Comenius de landelijke dagbladen. Op de dag na kerst brak brand uit in het houten noodgebouw. Binnen tien minuten brandde het gebouw volledig tot de grond toe af.


© Het Vrije Volk, 28 december 1967

De school was nog maar net twee maanden in gebruik. De schade bedroeg NLG 300.000,-. In de krantenberichten worden verschillende mogelijke oorzaken genoemd. Tien dagen voor de brand was een reparatie uitgevoerd aan het dak waarbij de elektricien had gewezen op het risico van kortsluiting. Natuurkundeleraar Schouten wijst er fijntjes op daar sindsdien door de school “niets mee is gedaan”. De politie houdt het eerder op jeugd die rotjes naar binnen kan hebben gegooid.

In de krant zien we ook een foto van de conciërge die de brand heeft ontdekt en daarbij zelf licht gewond raakte. Het was de heer A. van Hansum, destijds 40 jaar. In een de beginnende brand te blussen raakte hij gewond aan arm en been.  Op de foto herken ik nog duidelijk de man die ook in mijn tijd op Comenius, tussen 1979 en 1985, als conciërge daar werkzaam was. Zijn heldenrol in deze geschiedenis heb ik nooit eerder vernomen.


© Het Vrije Volk, 28 december 1967


De leerlingen moesten weer terug naar de huisvesting aan de Merellaan waar zij voorheen ook al zaten. Het zou nog tot 16 augustus 1971 duren voordat er aan de Lijstersingel een nieuwe, weliswaar nog steeds tijdelijke, huisvesting in gebruik zou worden genomen. De nieuwe scholengemeenschap kreeg de naam Christelijke Scholengemeenschap Comenius. Op die dag opende burgemeester van Dijk van Capelle aan den IJssel de Scholengemeenschap Comenius. De vanaf dat moment zelfstandige school stond onder leiding van rector drs. F.A. de Leeuw.

De “nieuwe” noodhuisvesting bestond uit een drietal dicht bij elkaar gesitueerde eenheden: Gebouw A (hoofdvestiging met Aula en gymzaal), gebouw B en gebouw C.

Blik vanaf de Slotlaan op gebouw A met op de voorgrond bouwwerkzaamheden van de Da Costa Mavo, 1970.


© fotodatabank Capelle in beeld

De noodhuisvesting uit 1971 zou maar liefst dertien jaar in gebruik zijn. Pas in het voorjaar 1984 opende de permanente huisvesting aan de Lijstersingel haar deuren. Het door de gemeente niet beschikbaar willen stellen van voldoende financiële middelen, bureaucratie en een stroperige samenwerking tussen Rijk, gemeenten en schoolbestuur zijn hiervoor de voornaamste oorzaken.

In 1994 gingen Comenius, Het Lage Land, de Da Costa-mavo, de Schakel, de Brug, de Prins Willem van Oranje-mavo en de Koningin Wilhelmina-mavo op in het nieuwe Comenius College. Anno 2014 is de vestiging aan de Lijstersingel binnenkort inmiddels al weer dertig jaar in gebruik. Wie binnen een kijkje neemt zal nog heel veel herkennen van de bouw uit 1984. Er zijn hooguit wat technische aanpassingen gerealiseerd geheel in de nieuwe tijdgeest met veel transparante wanddelen. Van het personeel uit de begintijd is vrijwel niemand meer werkzaam op deze locatie. Alleen het gebouw herinnert nog aan een tijd die inmiddels niet meer is. Er wordt momenteel gebouwd aan nieuwe uitbreiding van het schoolgebouw.

Rond bebouw A  met gymzaal, blik vanaf de Da Costasingel, 1973.


© fotodatabank Capelle in beeld

Blik op gebouw B, vanaf Da Costasingel, 1973.


© fotodatabank Capelle in beeld

Reconstructie: gijzeling franse ambassade in Den Haag, 1974

Vrijdag 13 september 1974

Het is vrijdagmiddag 13 september 1974. Om 16.24 uur stormen drie jonge Japanse mannen de hal van de Franse ambassade binnen. Ze zijn vermomd en dragen wapens. De mensen die ze tegenkomen drijven ze richting de lift. Omdat deze slechts op zes personen is berekend blokkeert deze. Vervolgens wordt de groep het trappenhuis in gejaagd, de trap op naar de vierde etage. De franse ambassadeur, monsieur Senard, is op zijn kamer als de Japanners met gijzelaars binnenstormen. Voor Nederland was terrorisme tot op dat moment vooral nog een buitenlands fenomeen.  Daar zou nu snel verandering in komen.


De franse ambassade aan het Smidsplein te Den Haag © ANP

PD dag 1

Politie bij de plaats delict © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Om 16.28 vindt de eerste alarmmelding plaats vanuit de ambassade. Een franse telefoniste roept: “Franse ambassade, Smidsplein 1, zo snel mogelijk alstublieft, gekke Japanner, mensen met pistolen”. Vier agenten van politie en marechaussee worden naar de plaats delict gedirigeerd. Het zijn Otto Koster (22 jaar), Piet Springer (26), de heer Hagedoorn en Hanke Remmerswaal (21).

De dadergroep bestaat uit drie terroristen van het Japanse Rode Leger. Zij voeren een actie uit tegen de franse staat waarbij ze de franse regering willen chanteren om zo de vrijlating af te dwingen van een medelid, Furuya, die in een franse gevangenis verblijft. De dadergroep is als volgt samengesteld:

  • Junzo Okudaira, door gijzelaars aangeduid als “armpie”, 25 jaar, geboren Kobo, woonachtig Okyama
  • Haruo Wako, “snor”, 25 jaar, geboren in Kanagawa, woonachtig Tokio
  • Jun Nishikawa, “doekie”, 24 jaar, geboren Tokio en woonachtig Yokohama.

terrorist 1 Haruo Wako alias Snor

Haruo Wako, alias “Snor” © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

terrorist 2 Junzo Okudaira alias Armpie

Junzo Okudaira, alias “armpje” © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

terrorist 3 Jun Nishikawa alias Doekie

Jun Nishikawa, alias “Doekie” © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

De terroristen houden een groep van 11 gijzelaars in hun macht. Daaronder niet alleen fransen maar ook zes Nederlanders, toevallig op de verkeerde plaats op het verkeerde moment:

  • Perrin (56), ambassadeportier
  • Bernadine J. Geerling (23), telefoniste
  • Legendre (60), bode
  • Joyce Fleur (22), uitzendkracht
  • Buitendijk (53), ambassadechauffeur
  • Meertens (56), Total-chauffeur
  • Roux-Buisson (48), directeur Total-raffinaderij Vlissingen
  • Groskamp (50), directeur Total-Nederland
  • Dreibeek (55), president-commissaris Total-Nederland
  • Defize (61), PR Total
  • Graaf Senard (54), Franse ambassadeur

Agenten neergeschoten

Hagedoorn blijft beneden als de drie overige agenten de trap omhoog nemen. Op de vierde verdieping wordt deur op een kier gehouden. Van daaruit worden Remmerswaal en Koster neergeschoten, beide raken gewond. Om 16.35 uur ontvangt de politie-alarmcentrale de melding dat een agent is neergeschoten. Zes minuten later is er opnieuw deze melding. Om 16.48 zijn er drie ambulances ter plaatse en kunnen Koster en Remmerswaal worden afgevoerd naar het ziekenhuis.


Ambulances op Korte Voorhout © Tuuur

Remmerswaal en Koster

Agenten Remmerswaal en Koster © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur


Ondertussen in politiek Den Haag

Om 17.00 uur worden premier den Uyl en de ministers van der Stoel (Buitenlandse Zaken) en de Gaay Fortman (Binnenlandse Zaken) geïnformeerd tijdens  het wekelijks kabinetsberaad. Minister van Agt (justitie) was al wat eerder naar huis maar keert spoorslags terug naar het Catshuis. Na het kabinetsberaad spoeden den Uyl en van Agt zich naar hoofdbureau van de gemeentepolitie den Haag aan het De Monchyplein . Hoofdcommissaris Peijster licht de ministers in over de actuele situatie. Van Agt gaat door naar justitie, den Uyl naar Nieuwspoort maar kan de daar verzamelde pers nog weinig melden.


In de kamer van de ambassadeur moeten de gijzelaars hun papieren inleveren. De gijzelaars posteren zich in de L-vormige kamer rond de zithoek. De terroristen barricaderen de deur met de zware boekenkast en vestigen zich in een hoek van de kamer waar een bureau op zijn kant wordt gelegd. Via het secretaressekamertje is er een deur naar de gang, die wordt gebarricadeerd met een tafel en klein boekenkastje.

kamer gijzelaars

Situatieschets van de kamer van de ambassadeur op vierde etage © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

De ontvoerders willen dat iemand hun eisen op papier zet. Nadat Bernardine merkt dat de schrijfmachine niet werkt pakt Roux-Buisson een rode viltstift en schrijft op de achterkant van een agendablad de boodschap van de ontvoerders. Net na zes uur gaat er een raam open op de kamer van ambassadeur Senard. De eisen worden in de vorm van een klein papieren vliegtuigje naar buiten geworpen.

brief eisen ontvoerders 1

Eisen van terroristen © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Bemiddelaar Kondo

Yataka Kondo is de eerste secretaris van de Japanse ambassade. Hij is net thuis als om vijf uur de telefoon gaat en hem gevraagd wordt met spoed naar de Amerikaanse ambassade te komen. Rond half zes komt hij daar aan en neemt telefonisch contact op met de ontvoerders.

Yutaka Kondo

Yataka Kondo, © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

“Wij zijn goed-getrainde soldaten van het Japanse Rode Leger. We vechten voor de bevrijding van Palestina. Laat de politie niet zo dom zijn te proberen ons te pakken te nemen. Hoeveel mensen u ook inzet en wat u ook bedenkt, het is zinloos, zet dat uit uw hoofd. We weten precies hoe onze positie is in dit gebouw, we kennen de situatie te goed om verrast te worden. Deze is actie is niet gericht tegen de Nederlandse regering maar tegen Frankrijk.”

Het apparaat komt in werking


Rechercheurs rond plaats delict © Rijksfotoarchief

Rond zes uur hoort overste Frackers, werkzaam bij de directie politie van het ministerie van justitie, via de autoradio over de gijzeling. Hij gaat zo snel als mogelijk naar zijn bureau aan de Raamweg om de speciale antiterreureenheid Bijzondere Bijstands Eenheden ( BBE) op te roepen. Een paar minuten later gaat in Doorn de telefoon in de marinierskazerne: alarmfase 1. Afkomstig uit het draaiboek dat werd geschreven naar aanleiding van de noodlottig afgelopen gijzelingszaak in Munchen tijdens de Olympische zomerspelen 1972. Rond middernacht zijn een kleine 100 mariniers opgecommandeerd.

Commissaris van Driel maakt de buiten de gijzelaars nog in de ambassade aanwezigen met handgebaren duidelijk dat ze telefonisch contact moeten opnemen met de Amerikaanse ambassade. Personeelsleden hebben zich in hun kamers teruggetrokken en de deuren gebarricadeerd. Van Driel en de Franse ambassadesecretaris Chassard gaan met nog zes anderen de ambassade ontruimen. Dat valt nog niet mee omdat men zich niet makkelijk laat overtuigen dat het veilig is mee te komen. Om half zes is het gebouw op de vierde verdieping na ontruimd. Om 7 uur is alles ontruimd op de kamer van de ambassadeur na. Van Driel pakt op de vierde verdieping nog een rinkelende telefoon op, het blijkt een nieuwskrant uit de USA te zijn die hij ook nog te woord staat.

In het ministerie van justitie wordt het crisiscentrum ingericht waar van Agt, den Uyl, van der Stoel en de Gaay Fortman zich terugtrekken. Kondo krijgt de opdracht zoveel mogelijk tijd te rekken in de onderhandelingen. Rond middernacht hoort hij dat de terroristen met de gijzelaars per vliegtuig vanaf Schiphol naar Frankrijk willen. Ook willen ze bellen met Furuya. Furuya blijkt op dat moment al onderweg naar militaire vliegveld Villa Coublet.

Majoor Gerritsen, commandant Rijkspolitie op Schiphol, komt in de loop van de avond aan op Schiphol. Om 23.30 arriveert eerste vliegtuig uit Frankrijk op Schiphol met Franse autoriteiten (justitie, veiligheidsdienst en politie). Na middernacht arriveert een tweede Mystere met Furuya aan boord.

Den Uyl neemt telefonisch contact op met professor dr. Frits Vols (56), directeur van het Japanologisch instituut. Om 22.00 is hij met zijn vrouw, een Japanse, per taxi onderweg van hun huis in Oegstgeest naar Den Haag.

De regering vraagt hen te willen praten met Furuya op Schiphol. Het standpunt van de regering:

  • Geen boeing 707
  • Furuya mag zich na vrijlating gijzelaars bij terroristen voegen
  • Uitwisseling op door terroristen aan te wijzen ambassade
  • Vrijgeleide naar land van eigen keuze
  • Regering zal geweld gebruiken als zij gijzelaars doden.

Zaterdag 14 september 1974

Het echtpaar Vos wordt naar Schiphol gebracht waar ze worden ontvangen door majoor Gerritsen. Hij brengt ze naar een kleine politiebus, die naar het einde van de B-pier rijdt naar een van de Mysteres waarin Furuya wordt vastgehouden. Het is dan 00.45 uur. Ze nemen plaats in een grote stationwagen vlakbij. Vanuit de auto mag hij bellen met de ambassade.  Furuya spreekt een codewoord en brengt standpunt regering over. Er wordt afgesproken na een uur weer te bellen.

furuya schiphol 2

Furuya gaat weer aan bord van een franse Mystere © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Het ultimatum van 03.00 verloopt zonder incidenten. Om 2.30 vertrekken van de mariniers vanaf de Alexanderkazerne naar de Lange Voorhout. Van 2.45 tot 3.30 is er geen contact met de terroristen. Als Kondo om 3.30 de telefoon opneemt is hij voor de Japanners niet langer nodig. De Egyptische diplomaat Nabil Hamdy neemt het over. Hij komt niet verder met de terroristen.

Tijdens laatste gesprek van Hamdy rond 09.00 uur zegt een van de terroristen “hier heeft u het lijk van ambassadeur” waarna een schot klinkt. De terroristen gooien het nu over een andere boeg. Geen ultimata meer, maar een uitputtingsstrijd.

Als de terroristen soldaten met kogelwerende vesten zien lopen, vragen ze Senard voor het open raam te gaan staan en met gebaren aan te geven dat ze weg moeten gaan.

pd mariniers 2

Mariniers bij ambassade © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Senard 1

Ambassadeur Senard vanuit gegijzelfde kamer © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

9.30 crisiscentrum. Beraadslagingen over de vraag hoe om te gaan met mogelijke eis dat een gijzelaar wordt meegenomen. De mariniers briefen van Agt over de (on)mogelijkheden van een bestorming. Om 10.30 besluit van Agt dat hij het risico niet wil nemen.

Als Gerritsen rond middaguur na paar uurtjes rust thuis terugkeert op Schiphol hoort hij dat de regering een KLM DC-8 (Vasco de Gama) ter beschikking stelt. Onder voorwaarde dat de Japanners ongewapend aan boord gaan en de bestemming bekend is. Den Haag verzoekt hem na te gaan of Frankrijk beschikt over Boeing 707. Men beweert namelijk van niet maar Gerritsen kan snel vaststellen dat dat niet waar is.

Den Uyl vertrekt naar Parijs met de regerings Fellowship. Hij wil praten met de Fransen die de ambassade met geweld willen ontruimen.

Om 16.00 uur stapt Kondo weer naar Den Uyl en stelt voor het weer over te nemen van Hamdy.

Sinds 09.00 uur is geen telefonisch meer geweest. Er wordt in de loop van de middag een groot vel met Japanse tekst buiten op straat gelegd: “Wij zijn bereid te antwoorden. Doet de telefoon het nog wel? De minister president”.


Japanse text op groot vel papier © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Hamdy probeert het nog even als de terroristen rond vier uur  weer terugbellen, maar na een uurtje neemt Kondo het weer over. De terroristen houden vast aan een franse Boeing 707 en wijzen de DC-8 af.

Aan het einde van de middag krijgt hij nr. 2 aan de lijn die verrassend de Nederlandse voorwaarden accepteert. Als de bewindslieden dit bespreken (den Uyl is naar Parijs) belt de leider van de terroristen met Kondo en neemt alles weer terug. Ze willen een frans vliegtuig, met franse bemanning met alle gijzelaars naar Parijs.

Groskamp heeft van velletjes papier een kaartspel gemaakt. Na bijna 30 uur zaterdagavond wordt een provisorisch toilet ingericht in het secretaressekamertje. In een mum van tijd hangt er een afschuwelijke stank in de kamer.

Het echtpaar Vos ligt op bed als ze zaterdagmiddag worden gewekt door de telefoon. Kunnen ze naar Den Haag komen om Kondo enige tijd te vervangen? Een taxi brengt ze naar het crisiscentrum.

Den Uyl is dan in Parijs bij Giscard d’Estaing om te proberen een franse Boeing met bemanning los te krijgen. Om 20.00 uur meldt den Uyl  dat Frankrijk akkoord is met de eisen. Mevrouw Vos meldt de terroristen dat er een franse boeing onderweg is naar Schiphol. Nog geen kwartier later blijkt er een grote communicatiestoornis in Parijs tussen den Uyl en de regeringsleiders. Vos durft dit niet meer te melden en ze laat dat Kondo doen.

Ondertussen wordt op Schiphol gewerkt aan het draaiboek voor de mogelijke uitwisseling van gijzelaars, terroristen en geld.

Kondo neemt het telefonisch contact met de ambassade over van mevrouw Vos. De terroristen vatten de tegenslag beheerst op. De gijzelaars krijgen op hoofdlijnen mee wat er gaande is. Pas laat in de zaterdagavond krijgen de gijzelaars voor het eerst te drinken. De terroristen weten op de vierde verdieping een keukentje te vinden.

Om 2.45 (zondagochtend) keert den Uyl terug op Schiphol en keert terug naar zijn woning in Buitenveldert aan de Weldam 5.

Joop den Uyl 1

Joop den Uyl © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Zondag 15 september 1974

Om 3.30 krijgt overste Frackers het verzoek om aan de franse commissaris Broussard toestemming te vragen voor een gesprek met Furuya op Schiphol. Om uit te leggen dat het nog niet gelukt is een Frans toestel met franse bemanning te vinden en erop te wijzen dat er een DC-8 van KLM beschikbaar is. Broussard is onvindbaar in het Hilton-Schiphol, pas om 5.30 blijkt dat hij in kamer 715 verblijft. Hij krijgt toestemming.

In de ambassade is Driebeek erin geslaagd om tijdens toiletbezoek een briefje naar buiten te smokkelen. Met belangrijke informatie over aanwezigen en wapens. Om 10.03 zien politieagenten het naar beneden dwarrelen.

briefje Driebeek 1briefje Driebeek 2

Briefje van Driebeek © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

“Negen is elf – waarvan twee mannen. Geen eten, weinig water. Staat is goed. Hebben er zat van. Weinig nieuwsberichten, behalve de engelse soms. Niets vermelden van dit in nieuwsberichten of pers. Vraag verlossing twee meisjes. 1 revolver 7,35, 1 mitrailleur-pirtool 5 mm, 3 handgranaten, messen, zien wij. ZOZ”. Op achterzijde een situatieschets.

vondst briefje Driebeek

Het briefje van Driebeek wordt gevonden © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Rond het middaguur geeft de franse regering een communique uit. Alle gijzelaars moeten in Nederland worden vrijgelaten, en er komt geen franse bemanning. De terroristen horen het via de BBC op de radio. Woedend bellen ze met Kondo en houden ze vast aan hun oude eisen: vliegtuig en geld.

Op schiphol worden pantserwagens geplaatst voor de Franse mysteres. Officieel omdat men bezorgd is voor de veiligheid van de fransen door geweld van buiten. Maar de echte reden is dat men bang is dat de fransen met Furuya vertrekken omdat het allemaal te lang zou duren.


Mystere op Schiphol © ANP

In de loop van zondagmiddag wordt duidelijk dat Frankrijk toch een boeing 707 zal sturen. Kondo krijgt het voor elkaar dat de twee meisjes zullen worden vrijgelaten zodra de boeing op Schiphol is geland en door Furuya is gecontroleerd. Om 23.45 uur landt de boeing 707 (de Chateau de Chaumont, F-BHGJ) en Furuya bevestigd dat aan de terroristen in de ambassade.

Om 3.45 worden de meisjes vrijgelaten. Buiten worden ze opgevangen door politiemensen die ze meenemen naar de Amerikaanse ambassade. Geheel in de tijdgeest valt op hoe dit verder door journalisten werd beschreven: de dokter stelde vast dat ze fysiek gezond waren, ze moesten maar snel naar huis en alles verder vergeten.

Joyce Fleur vrijgelaten

Joyce Fleur vrij © De gijzeling,  1974, Reitsma en Labeur

vrijlating Joyce en Bernadette

Joyce en Bernadette verlaten ambassadegebouw © ANP

een van de 2 vrijgelaten meisjes in ambulance

Vanuit Amerikaanse ambassade wordt een van de meisjes per ambulance afgevoerd © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Maandag 16 september 1974

Paul Meyers is wachtmeester bij de algemene verkeersdienst der rijkspolitie. Als hij met spoed naar Driebergen wordt ontboden wordt hem gevraagd of hij de bus wil besturen. Collega-vrijwilligers zijn Piet van Wijk en Ton Dellebeke. Ze worden gebrieft in het motel Sassenheim en ondergebracht in hotel Groenendijk in Hazerswoude. Later gaan ze over naar het Badhotel.

Na het vertrek van de meisjes vraagt Snor om voedsel. Om 5.30 wordt er voedsel gebracht. Een krat met broodjes, cola, bananen en een gamel Goulasch wordt met een touw omhoog gehesen. Voor Driebeek wordt een speciale diabetische maatijd bezorgd.

eten ambassade Groskamp Delfize voedsel ambassade 2 voedsel ambassade 2_0001

Voedselvoorziening gijzelaars ambassade © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Maandagmorgen legt overste Vogel, commandant van de Algemene Verkeersdienst zijn plan op tafel voor het transport naar Schiphol. De basis vormt de procedure voor statiebezoeken.

Voor  de stoet rijden vijf motoragenten, daarachter de commandowagen met overste Vogel, Kondo of anders een Japanse tolk. Dan de bus met gijzelaars en terroristen, dan de sluitwagen (tegelijkertijd vervangend commando) en weer vijf motorrijders. Op twee kilometer volgen zeven auto’s met gewapende mariniers die binnen een minuut ter plaatse kunnen zijn. De commandowagen van Vogel kan communiceren met de motoragenten en alle voertuigen uit de stoet, het beleidscentrum in Den Haag en met de bus. Een moderne KLM bus wordt paraat gehouden voor als de terroristen de oude bus niet accepteren.

Om 17.25 maakt een crew van transavia (met gezagvoerder Pim Sierks) een eerste proefvlucht nadat een aantal kleine reparaties zijn uitgevoerd aan het toestel.

Nu moet er alleen nog onderhandeld worden over de bemanning, de wapens, het geld en de gijzelaars. De regering wil dat ze ongewapend aan boord gaan, de terroristen weigeren hun wapens en munitie in te leveren. Ze zijn wel bereid alle gijzelaars op Schiphol achter te laten. IN de loop van de avond besluiten ze dat er pas op dinsdagmorgen 8.30 weer contact zal zijn en de regering dan een definitief aanbod zal doen. Om 01.00 uur zal Senard zelf nog bellen en probeert uit te leggen dat de Japanners nooit afstand zullen willen doen van hun wapens.

De gijzelaars en terroristen gaan de moeilijkste nacht in, de spanning is bijna ondraaglijk.

Dinsdag 17 september 1974

Het is Prinsjesdag in den Haag. Er is besloten dat de tocht met de gouden koets niet door kan gaan. De route zou ook te dicht in de buurt van de ambassade komen. Met auto’s zullen de leden van het koninklijk huis naar de Ridderzaal worden vervoerd.


Deze keer geen gouden koets, maar een personenauto © Nationaal Archief

Om 8.30 belt Kondo met het volgende aanbod:

  • Ze kunnen vertrekken met achterlaten van alle gijzelaars in ruil voor Furuya
  • Ze mogen 2 pistolen houden
  • Ze mogen een bedrag van USD 300.000 cash meenemen

Om 10.00 uur laten de terroristen weten akkoord te zijn. De overdracht moet verder in detail worden uitgewerkt.  Het afgeven van de wapens wordt in een soort ceremonie gegoten waarbij de Egyptische ambassadeur wordt ingeschakeld. Kondo zal ook op het platform aanwezig zijn. Furuya mag het geld tellen, de boeing checken en de terroristen daarover informeren.

De spanning breekt als de terroristen de gijzelaars meedelen dat zij het voorstel van de regering zullen accepteren.

Tijdens het middaguur worden weer broodjes, drinken en rookwaren bezorgd.

‘S-morgens krijgen de chauffeurs uit het Badhotel instructie op de bussen. Ze oefenen in een Haagse buitenwijk. Om 18.30 uur bezoeken ze minister Dries van Agt. Hij biedt hen een levensverzekering aan van NLG 250.000,-. De kandidaten gaan akkoord en gaan vervolgens door naar de Alexanderkazerne. Na kort onderling beraad besluit Meyers de bus te zullen besturen.

Gezagvoerder Pim Sierks biedt aan zelf bij de heren langs te gaan. “Ik loop er wel even langs, Het lijken me geen ongeschikte knapen, we maken een babbel en dan lossen we dat wel op”.

Om 16.10 wandelt Sierks de ambassade binnen. Na een kwartier zijn ze eruit. Snor wil zonder tussenlanding naar Aden. Sierks heeft de Japanner beloofd niets te zeggen maar uiteindelijk krijgen den Uyl en van der Stoel de bestemming te horen. Aan het eind van de middag keren ze terug naar Schiphol.


Pim Sierks op weg naar ambassade © ANP

Wachtmeester Piening (29 jaar, ongetrouwd) van de Dienst Rijksluchtvaartpolitie wordt dinsdag met al zijn collega’s bijeen geroepen op Schiphol door majoor Gerritsen. Zo’n 20 man worden bijgepraat over de op handen zijnde uitwisselingsprocedure. Gerritsen heeft eerder overlegd  met de procureur generaal van der Fels en overste Frackers van het ministerie van justitie over de uitwisseling van wapens en gijzelaars op het C-platform. Ook luitenant van Helsdingen van de Algemene Verkeersdienst uit Driebergen in aanwezig.

Het vliegtuig zal op zo’n 200 meter van het vrachtgebouw worden gepositioneerd. Aan het eind van de prikkeldraadslurf waardoor de bus zal aankomen op het platform zullen twee politiemannen staan. Piening en van Helsdingen zijn als vrijwilliger bereid deze gevaarlijke taak op zich te nemen. Scherpschutters van het korps mariniers zullen rond het vliegtuig worden gepositioneerd om te grijpen als de terroristen afwijken van de gemaakte afspraken.

Ondertussen is   vanuit de USA een geldbedrag van USD 300.000,- gearriveerd en in een kluis van DNB gedeponeerd. Een rechercheur haalt het bedrag in de loop van de dag op en brengt het naar Schiphol. Gerritsen geeft het door aan de Fransen die het vervolgens door Furuya laten controleren.

De hele middag is er telefonisch contact tussen de terroristen en Kondo. Driebeek, Meertens en Perrin zullen achterblijven en als eerste vrijkomen. De overige zes gijzelaars gaan mee met de bus naar Schiphol. Groskamp regelt dat Senard als ambassadeur niet met zijn handen omhoog zijn eigen ambassade zal hoeven te verlaten op weg naar de bus.

Dinsdagavond om 20.00 uur rijdt Meyers de bus voor. Om 20.45 komen de gijzelaars in groepjes naar buiten. Eerst Groskamp en Rouw-Buisson onder begeleiding van Doekie. Daarna volgen Buitendijk en Legendre onder begeleiding van Armpie. Als laatste komt snor met Senard en Defize.

gijlzelaars bus 2

Buschafffeur Meyers betreedt ambassade © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Buiten slaan de terroristen de ruiten van de bus in, uit angst voor een gasaanval.  Dan begint de bus aan de reis naar Schiphol.


Ambassadeur Senard verlaat de ambassade © ANP

motorstoet 1

Motorstoet op weg naar naar Schiphol (c) de gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Als de bus uiteindelijk arriveert op het platform, aan het einde van de prikkeldraadslurf staan daar Piening en van Helsdingen. De Egypische diplomaten horen daar ook te staan maar door een ongelooflijke regiefout zitten zij nog aan de koffie ergens op Schiphol. Van Helsdingen weet de situatie te redden door droog op te merken: “we wachten nog op de Egyptische ambassadeur”.

piening helsdingen 2

Aankomst bus op Schiphol © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Naast de prikkeldraadslurf staan twee busjes klaar: een van de Transavia bemanning, de ander met Furuya. Afgesproken is dat Furuya een teken mag geven aan de terroristen zodra deze binnenrijden dat alles in orde is.

Meyers verlaat de bus zodra deze is gestopt. Eerst loopt hij de verkeerde kant op richting vliegtuig. Piening wijst hem de juiste weg, en Meyers moet weer terug langs de bus waar hij net zo hard vandaan wilde lopen.

De Egyptenaren arriveren iets later alsnog. Zij hadden als rol de terroristen te fouilleren. Als ze dat uiteindelijk niet durven doen de terroristen dat zelf maar, het wordt een zeer surrealistisch tafereel. De terroristen leveren de handgranaten in bij Piening en van Helsdingen die deze vervolgens in de bus leggen.

schiphol uitruil 2

uitruil op Schiphol (c) de gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Eerst gaan de terroristen met de zes gijzelaars aan boord. Daarna worden de gijzelaars in groepjes uitgeruild tegen de vliegtuigbemanning. Als laatste wordt Senard uitgeruild tegen Furuya. Commissaris Boussard sjouwt zijn koffer naar het vliegtuig terwijl Furuya zelf de zak met dollars sjouwt.

schiphol uitruil 4

Furuya gaat als laatste aan boord met zak dollars (c) de Gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur

Om 22.29 is de Boeing vertrokken vanaf baan 06/24.

De luchthaven Aden blijkt gesloten, de Japanners zijn niet welkom in Zuid-Jemen. Uiteindelijk kunnen ze terecht in Syrie, Damascus. Dat gebeurde niet zonder slag of stoot. Pas als de terroristen met zelfmoord dreigen mogen ze alsnog landen. De terroristen zijn zeer teleurgesteld, vinden dat hun missie compleet mislukt is en als Jemen ze niet blijkt op te nemen doen ze afstand van het geld.

Het geld wordt zolang in bewaring gegeven aan de Syrische autoriteiten. Als Sierks de volgende dag weer terugvliegt krijgt hij het geld niet mee. Het geld is uiteindelijk waarschijnlijk in Syrie achtergebleven, als tegenprestatie voor de bereidheid de terroristen op te willen nemen.

Na afloop

Na afloop werd Pim Sierks als nationale held binnengehaald.


Persconferentie met Sierks en van der Stoel © ANP


Koningklijke onderscheiding voor Pim Sierks ©ANP

Pas in het jaar 2000, 26 jaar na dato, werden een aantal daders in Japan veroordeeld voor hun aandeel in de gijzelingsaffaire.

Haruo Wako veroordeeld in 2000

Haruo Wako in 2000, ©

jun nishikawa

Recente foto van  Jun Nishikama ©

den uyl kondo

Premier Joop den Uyl bedankt Kondo voor zijn bemiddelende rol © De gijzeling, 1974, Reitsma en Labeur


Franse ambassade Den Haag


Deze foto nam ik in de ochtend van 5 september 2013 op het Korte Voorhout in Den Haag. Enkele dagen later was dit gebouw gesloopt om plaats te maken voor de nieuwbouw van de Hoge Raad. Het kamertje bovenin op de hoek van de vierde verdieping heeft een bijzondere geschiedenis. Precies 39 jaar geleden vond daar een gijzelingsdrama plaats. Gedurende vier dagen werd de franse ambassadeur samen met nog eens tien andere mannen en vrouwen, afkomstig uit Frankrijk en Nederland, vastgehouden door een drietal terroristen van het Japanse rode leger. Vier dagen lang beheerste de gebeurtenissen rond het Korte Voorhout het wereldnieuws. Voor Nederland deed een tot op dat moment vrijwel onbekend fenomeen haar intrede: het internationale terrorisme. De gijzeling liep af zonder bloedvergieten, maar wel met een bittere nasmaak. De terroristen kregen een vrije aftocht en namen zelfs nog een flinke zak contant geld mee. Binnenkort volgt een reconstructie van deze bijzondere gebeurtenissen in het jaar 1974.


Zie hier de polygoon reconstructie met compilatie van beelden van NOS journaal. 



11 juni 1977 – De Punt

Zaterdagmorgen, 11 juni 1977, half acht , radionieuwsdienst verzorgd door het ANP. “Met twee militaire operaties zijn de gijzelingsacties in De Punt en in Bovensmilde beëindigd.” Een kwartier lang duurde de operatie die werd uitgevoerd door de Bijzondere Bijstands Eenheid (BBE), samengesteld uit eenheden van het korps Mariniers, en scherpschutters van de krijgsmacht en rijkspolitie. De BBE werkte samen met de luchtmacht. De operatie bij de basisschool in Bovensmilde verliep zonder slachtoffers. Bij de bevrijding van de trein bij De Punt vielen acht dodelijke slachtoffers, waaronder ook twee gegijzelden.


Twee mariniers in treinstel 747 dat na afloop van de bestorming wordt afgevoerd.

Drie weken had het openbare leven in Nederland min of meer stilgestaan. De gijzelingen begonnen op maandag 23 mei 1977. De campagne voor de verkiezing van de Tweede Kamer, die gehouden werd op 25 mei 1977, werd in allerijl afgebroken. Premier Joop den Uyl en de direct betrokken ministers waren enkel doorlopend in crisisberaad. Een groot deel van de provincie Drenthe was getransformeerd tot oorlogsgebied.

11 juni 1977 na bestorming trein

Gegijzelden kunnen na drie weken eindelijk de trein verlaten.

Drie weken lang hadden 45 gijzelaars op banken moeten vertoeven. In een trein die schuin in een bocht tot stilstand was gedwongen. Drie weken lang zaten vijf leerkrachten van de basisschool vast, waarvan de eerste vijf dagen zelfs samen met 105 leerlingen van de basisschool.

Hevig mitrailleurvuur bij de trein, laag overvliegende starfighters met naverbrander, explosies en groepjes mariniers die met gevaar voor eigen leven naar binnen moesten. En pantserwagens bij de school die dwars door de muren zich een weg naar binnen banen. Een even onwerkelijk als realistisch oorlogstafereel in het Nederland van 1977.

defensie-archief (1)

Zes van de negen leden van de Vrije Molukse Jongeren die de trein in gijzeling hadden genomen kwamen tijdens de bevrijdingsactie om het leven. “Vermoord” zegt de een, “het kon niet anders meer” reageert een ander. Tijdens de persconferentie na de bestorming zei premier Den Uyl: “Dat geweld nodig was om een einde te maken aan de gijzeling ervaren wij als een nederlaag.”

Uit het taalgebruik uit 1977 in publieke uitingen valt op hoe men destijds worstelde met de problematiek. Waar nu zonder meer gesproken zou worden over terroristen, sprak men destijds over activisten of kapers. Bekendste voorbeeld is wel de term “compartimenteren”. Daarmee werd bedoeld een spervuur met kogels te leggen tussen de treincompartimenten om te voorkomen dat men zich kon verplaatsen tijdens de bevrijdingsactie.

De gijzelingen in Bovensmilde en Vries. Deze link verwijst naar het verslag dat de regering Den Uyl op 21 juni 1977 naar de Tweede Kamer stuurde over de gebeurtenissen tijdens de gijzelingen. In de brief worden ook een groot aantal kamervragen beantwoord. Het geeft goed de tijdsgeest weer waarbinnen deze gebeurtenissen plaatsvinden.


De gijzelingen waren zonder meer een wanhoopsdaad van jongeren, met idealen die werden genegeerd. Na de onafhankelijkheid van Indonesië werden Knil-soldaten gedwongen om naar Nederland te gaan, maar kregen daar ontslag. Zij en hun gezinnen werden tientallen jaren in woonkampen ondergebracht waar zij weinig meer kregen dan zakgeld, kledingbonnen en eten. Vooral de tweede en derde generatie Molukkers willen van de regering excuus voor de kille en vooral vernederende behandeling van hun ouders. Achtereenvolgende regeringen hebben gezwegen over de vernederende behandeling van de eerste generatie Molukkers. Dat zwijgen werd, na zestig jaar, in 2012 doorbroken door Victor Molkenboer, burgemeester van Leerdam. Aan het begin van dat jaar riep hij de overheid op excuses aan te bieden voor de kille manier waarop de Molukkers destijds zijn ontvangen.

bronnen: drents archief, ANP, Trouw

Reconstructie: de ontvoering van Hanns Martin Schleyer

Het is maandag 5 september 1977 als Hanns Martin Schleyer op weg is naar zijn huis in Keulen. Hij heeft een woning aan de Raschdorffstrasse 10, in de wijk Braunsfeld.

raschdorffstrasse 10 koeln

Raschdorffstrasse 10 © google earth 2012

Schleyer (62 jaar) geniet in de Bondsrepubliek grote bekendheid als voorzitter van  de Duitse werkgeversorganisatie Bundesvereinigung der Deutschen Arbeitgeberverbände.


Hanns Martin Schleyer © dpa

In die hoedanigheid hebben de Duitse autoriteiten in die tijd ook alle reden te vrezen voor zijn veiligheid. Links-anarchistische groeperingen oefenen op dat moment al geruime tijd in Duitsland een ware golf van terreur uit. Met name voor de Rote Armee Fraktion is Schleyer een gewild doelwit om de regering af te persen en zo de vrijlating af te dwingen van RAF-leden die op dat moment in de gevangenis zitten. Schleyer wordt dan ook continu bewaakt. Schleyer’s chauffeur is de dan 41-jarige Heinz Marcicz. Hij is onbewapend. Zijn dienstauto is een Mercedes 450 SEL met kenteken “K-VN 345”.

mercedes 450 SEL Schleyer

Dienstauto Schleyer © pressinform

Heinz Marcisz

Chauffeur Heinz Marcicz © picture-alliance / dpa

Zijn dienstauto wordt op de voet gevolgd door een Mercedes 280 SE met kenteken “S CE 2230”. In de politie-Mercedes zitten drie politiemensen uit Baden-Württenberg. De bestuurder is de 41 jarige Polizeihauptmeister Reinhold Braendle. Op de bijrijderstoel zit Polizeimeister Helmut Ulmer (24 jaar). Op de achterbank heeft de 20-jarige Polizeimeister Roland Pieler plaatsgenomen. Alle drie zijn bewapend, de Mercedes is overigens niet gepantserd en de agenten dragen geen kogelvrije vesten.


Reinhold Braendle, Roland Pieler, Helmut Olmer © AP

Schleyer komt die middag terug van een vergadering van de Bundesvereinigung der Deutschen Arbeitgeberverbande die plaatsvond aan de Oberlander Ufer 72 in Keulen. Hij gaat nu naar huis. Die avond moet hij nog naar Düsseldorf waar hij een presentatie zal geven voor de Allensbacher Demoskopin Elisabeth Noelle Neumann. De volgende ochtend vliegt hij naar Stockholm voor een presentatie voor Zweedse ondernemers.

De ontvoering

Om 17:28 uur slaat het noodlot toe toe als zijn dienstauto vanaf de Friedrich-Schmidt Strasse rechtsaf de Vincenz-Statz Strasse inrijdt. Hij kon niet weten dat op dat moment een commandogroep van de RAF klaarstaat hem te ontvoeren. Via een telefoonketting hebben RAF-leden de route van de dienstauto van Schleyer aan elkaar doorgegeven. In de Vincenz-Statz Strasse staat een groep van vier personen klaar. Het doel: Schleyer ontvoeren om de vrijlating van een aantal kopstukken van de RAF af te dwingen. Om dat mogelijk te maken had de groep de avond ervoor een dramatische beslissing genomen. Alle begeleiders zouden zo snel mogelijk met overweldigend vuurwapengeweld om het leven moeten worden gebracht. De groep had de ontvoering tot in de puntjes voorbereid. Een witte VW-bus (kenteken “K-C 3849”) stond op de plaats delict, net om de hoek op de Friedrich-Schmidt Strasse klaar om Schleyer en de ontvoerders mee af te voeren.

Als Schleyer en zijn gevolg aan komen rijden starten de ontvoerders een blauwe Mercedes 450 SEL met kenteken K-VN 345 en laten die plotseling achteruit de Vincenz-Statz Strasse oprijden. Aan het stuur zit Stefan Wisniewsky. De Mercedes van Schleyer kan deze niet meer ontwijken en knalt bovenop de Blauwe Mercedes. De politieauto achter Schleyer kan ook niet meer op tijd remmen en klant tegen de dienstwagen van Schleyer aan. Een kort moment zien de inzittenden een vrouw naast een kinderwagen. Het geeft de ontvoerders net genoeg tijd om het verrassingselement van hun aanval optimaal te benutten. Uit de kinderwagen halen ze geen baby maar een aantal zware wapens. Zonder enige aarzeling openen de RAF-leden het vuur op de politiemensen en de chauffeur.


Reconstructie plaats delict © dpa

In minder dan twee minuten worden de chauffeur en de drie bewapende politiemensen doodgeschoten. De chauffeur wordt dodelijk getroffen door 5 kogels. Braendle wordt door 23 kogels geraakt, Pieler door 20 en Ulmer wordt dodelijk getroffen door 24 kogels. Uit later onderzoek blijkt dat Pieler nog 3 keer heeft kunnen terugschieten, Ulmer heeft nog 8 keer het vuur kunnen openen. Alles zonder resultaat. In minder dan 2 minuten is het allemaal voorbij. Schleyer wordt in de VW-bus gesleurd.

PD HMS google earth

Plaats delict © google earth 2012

Rechercheurs onderzoeken de politie-Mercedes.



Overzichtsfoto van de plaats delict.



Rechercheur van het BKA fotografeert de plaats delict.


© dpa

De kinderwagen, waarmee de ontvoerders voorkwamen dat Marcicz naar links kon uitwijken om te ontkomen.


© dpa




De RAF-groep die de ontvoering heeft uitgevoerd noemt zich het Kommando „Siegfried Hausner“ en bestaat uit de volgende personen: Peter-Jürgen Boock, Sieglinde Hofmann, Willi-Peter Stoll en Stefan Wisniewski. Er is nooit helemaal duidelijk geworden wat de individuele rol is geweest van deze personen. Stefan Wisniewski zou de Mercedes van de ontvoerders hebben bestuurd waarmee de dienstwagen van Schleyer werd aangereden. De schoten zouden zijn gelost door Peter Jürgen Boock, Sieglinde Hofmann en Willy Peter Stoll.

kommando siegfried hausner

Links boven Sieglinde Hofmann, rechts boven Willy Peter Stoll, links onder Peter-Jürgen Boock, rechtsonder Stefan Wisniewski. © dpa

Op 6 September 1978 werd Stoll bij het bezoeken van toenmalig Chinees restaurant „Shanghai“, Oststraße 156 in Düsseldorf, herkend door andere gasten die dat gelijk aan de politie meldden. Als een aantal agenten in burger Stoll willen controleren trekt deze direct een wapen waarop Stoll door agenten werd doodgeschoten. Later is gespekuleerd dat Stoll wel onbegrijpelijk veel risico had genomen, en mogelijk op deze wijze zelfmoord zou hebben willen plegen.

Peter Jurgen Boock 2007

Peter Jurgen Boock © Heine foto

stefan wisniewski (2)

Stefan Wisniewski in de TV-Dokumentaire “Schleyer – eine deutsche Geschichte” 2003.

sieglinde hofmann anno 1995

Sieglinde Hoffman anno 1995 © dpa


Vanaf de Friedrich-Schmidt Strasse rijden ze eerst in de richting van Junkersdorferstrasse. Vanwege filevorming rijden ze een stuk over de tegenovergestelde rijbaan. Een aantal auto’s zet de achtervolging in. Op de Junkersdorferstrasse ter hoogte van het zwembad StadionBad raken de achtervolgers de witte VW bus kwijt door een vrachtauto. Bij de kruising Junkersdorferstrasse – Am Romerhof gaat het vervolgens linksaf. De Romerhof gaat later over in de Salzburger-Weg. Bij de kruising Salzburger-Weg – Stuttgerhofweg slaan ze rechtsaf. Bij de kruising Stuttgerhofweg – Wiener Weg gaat het linksaf. Bij het Flatgebouw aan de Wienerweg 1b gaat de VW bus de parkeergarage in waar van auto wordt gewisseld.

autowissel wienerweg 1b koln

Wienerweg 1b © google earth 2012

autowissel wienerweg 1b koln tiefgarage

Ingang naar ondergrondse parkeergarage © google earth 2012

De VW-bus wordt achtergelaten met een klein briefje waarin de ontvoering van Schleyer wordt opgeëist. Daarnaast eist men af te zien van grootschalige opsporing. In een Mercedes 230/6 vervolgt het gezelschap de reis naar Erfstadt-Liblar, een kleine 30 minuten rijden, naar Hochhaus Zum Renngraben 8, woning 104 op de derde etage. Drie weken eerder had Monika Helbing de woning onder alias “Annerose Lottmann-Bucklers uit Wuppertal ”gehuurd.


Wienerweg 1b © dpa

Tijdens de rit  naar Erfstadt ligt Schleyer in de kofferbak, met naast hem een RAF-lid. Vanuit de auto wordt hij direct onder schot gehouden. Direct na de ontvoering hebben de ontvoerders Schleyer een injectie gegeven met een verdovend middel. Zodra ze in de garage in Erfstadt hebben geparkeerd wachten ze nog tot diep in de nacht voordat ze het aandurven Schleyer uit de kofferbak te halen en naar zijn eerste verblijfadres over te brengen op de derde verdieping. 


Hochhaus Zum Renngraben 8, Erfstadt Liblar © Willy Horsch


In het driekamerappartement is in de gang een kast geprepareerd (1,6 meter breed, 2,5 hoog en 0,71 diep). Het is niet bekend hoelang hij in de kast is vastgehouden. In de kast kon hij aan een ring worden gekluisterd. De voordeur van het appartement is met een ketting en cilinderslot extra beveiligd.  Volgens verklaringen van RAF-leden heeft hij nooit in de kast gezeten, maar het Bundes Kriminal Amt heeft wel degelijk haarresten van Schleyer in de kast gevonden.


Zo ziet de gang in de bewuste woning er uit in 2007, waar een kast in was geconstrueerd om Schleyer in te verbergen. Volgens de huidige bewoner is deze kast nieuw. © WDR / Reinle


De ontvoering was nog maar net begonnen of de Duitse opsporingsautoriteiten krijgen de beschikking over wat later een gouden tip zou blijken. De huismeester van het complex was het al eerder opgevallen dat Annerose het bedrag voor de borg voldeed vanuit een grote zak met cashgeld. Al op 7 september 1977 geeft de huismeester dit door aan de Polizei Erfstadt die het doorgeeft aan de Schutzpolizei beim Overkreisdirektor Bergheim. Op 9 september 1977 gaat dit bericht per telex naar de Kolner Polizeipraesidium waar het verloren gaat in een papierstroom. Het bericht bereikt de Zentralen Einsatzleitung Bonn-Bad Godesberg helaas niet. Het checken van de naam in NADIS, INPOL of INPOL-PIOS had zeker een hit gegeven naar de lijst van bekende RAF-helpers.

De politie van Erfstadt was ervan overtuigd dat in de bewust woning Schleyer werd vastgehouden. Een politieman doet ter plaatse onderzoek en belt op de derde verdieping aan bij alle appartementen. Niemand heeft iets bijzonders gezien. Ook bij woning 104 wordt aangebeld. Op dat moment is alleen Peter Jurgen Boock bij Schleyer. Onder bedreiging weet hij Schleyer stil te houden. De politie is ervan overtuigd dat er een inval zal worden georganiseerd en wacht af. Er gebeurt echter niets.

Eerste levensteken

Op 6 september 1977 wordt een brief bezorgd bij de evangelische deken Helmut Neuschafer in Wiesbaden. Daarbij zit een foto van Schleyer, een brief met eisen, en een kort handgeschreven briefje van Schleyer zelf.

schleyer 2

© AP Archiv

Denis Payot, een rechtsanwalt uit Genf, wordt door het Bundes Kriminal Amt (BKA) voorgesteld als contactpersoon. De ontvoerders noemden zijn naam ook al in hun eerste brief. Ze hebben zich waarschijnlijk vergist is zijn werkelijke functie. De ontvoerders veronderstelden dat hij een officier was van de UNO, terwijl hij in werkelijkheid president was van de Zwitserse Liga voor de mensenrechten.

denis payot 2

Dennis Payot, ©

De politie bewaakt gedurende de ontvoering het telefoonverkeer tussen Duitsland en de woning van Payot in Geneve. Ze stellen vast dat er een aantal keren is gebeld vanuit openbare telefooncellen in de buurt van het Hauptbahnhof Koln. Als ze gaan kijken is het steeds te laat. De openbare telefooncellen worden op grote schaal in de gaten gehouden, maar het lukt de ontvoerders of ondersteuners steeds om niet op te vallen.

Naar Scheveningen

Schleyer verblijft van maandag 5 september 1977 tot en met donderdag 15 september 1977 in Erfstadt-Liblar in Hochhaus Zum Renngraben 8, woning 104 op de derde etage. Op vrijdag 16 september wordt hij overgebracht naar een nieuw adres in Nederland. Door de klopjacht in de Bondsrepubliek is het de daders te heet onder de voeten geworden en wijken ze uit naar een woning aan de Stevinstraat 266 in Den Haag (Scheveningen).

stevinstraat 266 den haag

© google earth, december 2012

RAF-lid Angelika Speitel (25) had de Scheveningse woning gevonden via een advertentie in de krant.


Angelika Elisabeth Speitel © ANP

De terroriste reageerde onder de valse naam  ‘Karola Stöhr’.  Op 13 september 1977 krijgt ze de sleutel, na twee dagen eerder een eerste aanbetaling te hebben gedaan. Handlanger Peter-Jürgen Boock richt vervolgens het huis in. Hij koopt bloembakken, een tafellamp en een televisie. De leden van de RAF hadden de Haagse woning omgedoopt tot  “Haus Etna” naar de bijnaam van Angelika Speitel in de RAF. Schleyer werd in het huis niet alleen bewaakt door Peter-Jürgen Boock en Angelika Speitel. De andere cipiers van de ‘volksgevangenis’ waren naast Brigitte Mohnhaupt ook nog Elisabeth von Dyck en Stefan Wisniewski.


Brigitte Mohnhaupt © picture alliance – dpa

elisabeth-van-dijck (1)pasfoto elisabeth von dyck

Elisabeth von Dyck © Spiegel  14.5 1979

In de nacht van maandag 19 op dinsdag 20 september 1977 wordt Schleyer ijlings overgebracht naar een woning in Brussel in de chique wijk Sint-Pieters Woluwe. Reden voor het plotselinge vertrek is een schietpartij eerder die avond in Den Haag. Om 21:00 uur wordt hoofdagent Siersema neergeschoten in de Trompstraat bij de Trompgarage in Den Haag door een man, als hij net bezig is Angelika Speitel aan te houden. De politie vindt later vingerafdrukken van Knut Folkerts op een pakje zakdoekjes uit de tas die de man blijkbaar had achtergelaten in een nabijgelegen cafe in de Trompstraat, de Cactus. De vrouw wordt er op dat moment van verdacht met valse papieren een auto te hebben gehuurd die ze die dag zal terugbrengen. Bij de poging haar aan te houden smijt ze haar papieren, met haar vingerafdrukken, over de balie. Speitel en Folkerts weten beide te ontkomen.

Knut-Folkerts-DW-Vermischtes-Sofiaknut folkerts34397_raf_interview_knut_folkerts

Knut Folkerts © dpa, ap, bodo marks

Tijdens de ontvoering blijkt dat de Nederlandse politie de RAF-terroristen al enige tijd op het spoor was. De Haagse woning aan de Stevinstraat werd via een observatiepost aan de overkant van de straat in de gaten gehouden. Toen de politie de woning uiteindelijk binnenviel bleek Schleyer al verdwenen.

Schietpartij Utrecht

Angelika Speitel had bij autoverhuurbedrijf STAM in Utrecht op zaterdag 3 september 1977 een wagen gehuurd. Het bedrijf was destijds gevestigd aan de Croeselaan 73 in Utrecht, vlakbij het grote parkeerterrein voor de Jaarbeurs aan het Veemarktplein. Het was een blauwe Ford Taunus 1600, kenteken 71-RH-56. De auto was gehuurd door een mevrouw Winter uit Hamburg. Op vrijdag 9 september 1977 brengt Angelika de auto terug en wil het kopie rijbewijs retour wat de garage weigert. De garage wordt argwanend. Met de auto is relatief veel gereden (1500 km) en de foto op rijbewijs klopt niet helemaal. De garage tipt de politie en legt een mogelijk verband met de Schleyer ontvoering.

22 september 1977 todesspiel teil 1 a22 september 1977 todesspiel teil 1 b22 september 1977 todesspiel teil 1 c

Videostills uit documentaire “Todesspiel teil 1”

Op zaterdag 10 september 1977 komt Speitel opnieuw een auto huren, nu een rode Ford Taunus 1600 kenteken 14-NT-73. Enkele dagen later komt de politie polshoogte nemen. Vrijdag 16 september 1977 belt Angelika naar de Utrechtse garage om de verhuurtermijn te verlengen tot vrijdag 23 september. De politie maakt een plan om haar dan op te wachten en te fotograferen om valsheid in geschrifte te kunnen vaststellen/bewijzen. Na de schietpartij op maandag 19 september 1977 in Den Haag vermoedt de politie dat het in Utrecht wel eens om dezelfde daders kan gaan. Ze houden er rekening mee dat de huurauto uit Utrecht gedumpt kan worden maar bereidt zich op de locatie in Utrecht voor op een arrestatie. Ze houdt er rekening mee dat de auto mogelijk een dag eerder, op  donderdag 22 september 1977 kan worden ingeleverd. Dat blijkt inderdaad het geval.

In het kantoor hebben zich twee rechercheurs geïnstalleerd die de arrestatie zullen verzorgen.  Het zijn brigadier Arie Kranenburg en Leen Pieterse. Buiten zijn een tiental met karabijnen bewapende agenten aanwezig. De arrestatie loopt voor Arie Kranenburg noodlottig af. Knut Folkerts is de agenten te snel af en weet zijn wapen te trekken en schiet op de agenten. Arie Kranenburg raakt dodelijk getroffen.


Brigadier Arie Kranenburg, © ANP


Begrafenisstoet Arie Kranenberg © ANP

Hij weet nog een nabijgelegen cafe (Bontekoe) binnen te strompelen maar bezwijkt dan aan zijn verwondingen. Folkerts wordt aangehouden, Speitel weet wederom te ontkomen.  De agenten droegen geen kogelwerend vest, en de communicatieapparatuur die de verbinding tussen de agenten buiten en binnen moest verzorgen haperde. De politie heeft altijd volgehouden dat de actie wel degelijk grondig was voorbereid en dat er zorgvuldig was opgetreden. Pas dertig jaar later werd in de buurt van de plaats delict een gedenktegel onthuld.


invoegfoto gedenktegel (foto zelf gemaakt, februari 2013)

Tweede levensteken

Vanaf dinsdag 20 september 1977 wordt Schleyer vastgehouden in een woning op de bovenste etage aan de Rue du Tir aux Pigeons nummer 5 in de Brusselse plaats Woluwe-Saint-Pierre.

duivenschieting 5 Saint Pierre Woluwe 2

© google earth december 2012

Op zondag 25 september 1977 wordt een tweede foto van Schleyer gemaakt. Hij wordt op dat moment al 20 dagen vastgehouden.


© AP Archiv

Ondertussen voert de Duitse regering schijnonderhandelingen. De gevangenen in Stammheim wordt gevraagd landen van bestemming te noemen waar ze mogelijk naartoe zouden willen bij een uitruil. Het staat echter op dat moment al vast dat daar in werkelijkheid geen sprake van zal zijn. De Duitse regering voert een tactiek van tijdrekken, in de hoop de verblijfplaats van Schleyer te achterhalen en een bevrijdingsactie te kunnen uitvoeren. Op hun beurt verwachten de ontvoerders dat de positie van bundeskanzler Helmut Schmidt onhoudbaar wordt als de ontvoering te duurt, en uiteindelijk zal toegeven.

Op donderdag 6 oktober 1977 maken de ontvoerders een derde foto. Schleyer zit dan al 31 dagen vast. Naast de foto´s worden ook diverse video opnames gemaakt waarin Schleyer op indringend en  dramatische wijze  verzoekt op de eisen van de ontvoerders in te gaan.


© AP Archiv

Polaroid foto van de ontvoerders 6 oktober 1977


Videostill van een van de videoboodschappen die werden vervaardigd – © AP Archiv

Todesnacht Stammheim

De jubelstemming bij de Duitse autoriteiten is van korte duur. De staat had niet toegegeven, en voor het eerst was er nu ook overtuigend teruggeslagen. Het bericht van de bevrijding komt echter ook door bij de gevangenen in Stammheim. Jan-Carl Raspe heeft een heimelijke transistorradio op zijn cel. En via een communicatiesysteem dat de gevangenen zelf hebben aangelegd, met behulp van snoeren, versterkers uit platenspelers en speakers kunnen ze onderling communiceren. Bij het openen van de celdeuren, diezelfde ochtend, blijken Andreas Baader, Gudrun Ennslin en Jan-Carl Raspe zelfmoord te hebben gepleegd. Irmgard Muller overleeft als enige. Baader en Raspe hebben een pistool gebruikt dat heimelijk via de advocaten naar binnen is gesmokkeld. Dat is vermoedelijk gebeurd tijdens de rechtszaak die plaatsvond van 1975 tot 1977. In de ruimte waar de verdachten contact hadden met hun advocaten kregen ze ordners aangereikt, ogenschijnlijk met processtukken, die ze zonder verdere controle konden meenemen naar de cellen op de zevende verdieping. De ordners waren zodanig geprepareerd dat er spullen in konden worden verborgen, die tijdens het oppervlakkig doorbladeren ervan bij de controle niet opvielen. Men begon met een klein fototoestel als test. Later werden bij een doorzoeking van een advocatenkantoor foto’s gevonden die blijkbaar gemaakt waren binnen de cellen van de RAF gevangenen. Ze hebben elkaar daarbij gefotografeerd.

minox kamera 1

Minoxbilder, Gudrun Ensslin en Andreas Baader

minox kamera 2

Minoxbilder, Jan Carl Raspe en Gudrun Ensslin


Minoxbilder, Gudrun Ensslin

Later zijn op deze wijze wapens, springstoffen, kabels en vele andere zaken de cellen ingekomen. De wapens verstopten ze achter een plint, die van Baader zat verstopt in zijn platenspeler. Ondanks grondige controles zijn deze zaken nooit gevonden.


Gudrun  Ensslin hangt zichzelf op aan de tralies voor het raam, op dezelfde wijze als Ulrike Meinhof in 1976 ook al deed. De gebeurtenissen en de verklaringen die daarover zijn afgegeven hebben nog lange tijd voeding gegeven aan allerhande samenzweringstheorieën. Binnen de RAF was snel duidelijk dat het om zelfmoord ging. De gevangenen hadden daar al langere tijd mee gedreigd, de zelfmoord mag dan ook niet enkel als direct gevolg van de bevrijding in Mogadishu worden gezien. De gevangenen keurden de gijzeling van het vliegtuig vol burgerslachtoffers ook af. Naar buiten toe heeft de RAF altijd volgehouden dat het niet om zelfmoord maar moord is gegaan.


Cel waar Jan Carl Raspe zelfmoord pleegde. © Stuttgarter Zeitung


© Ralph Puchmeier

invoegfoto begrafenis


Hanns Martin Schleyer

Nu het doel van de ontvoering nooit meer kan worden gerealiseerd ontstaat een uiterste penibele situatie voor Schleyer. De RAF-leiding besluit hem om te brengen. Waarschijnlijk in de nacht van 18 op 19 oktober 1977 wordt Schleyer met drie kogels  doodgeschoten. Ergens bij een landweg, op een afgelegen plek op de grens tussen België en Frankrijk. Volgens een verklaring van Boock uit 2007 zijn Stefan Wisniewski en Rolf Heißler hiervoor verantwoordelijk. Zijn lichaam wordt achtergelaten in de kofferbak van een Audi  100 met kenteken HG-AN 460. De auto wordt geparkeerd op de Rue Charles Peguy in Mülhausen/Elsass (Frankrijk). In een persverklaring van de RAF van 19 oktober 1977 melden ze “herr schmidt” waar ze hem kunnen vinden.


© getty images


© dpa

vindtplaats audi schleyer 1

© google earth

Ende der Deutsche Herbst

Het kader van de eerste generatie RAF is dood is zit in de gevangenis. De tweede generatie RAF heeft haal doel niet bereikt. Toch zijn de autoriteiten er allerminst van overtuigd dat daarmee de RAF  geschiedenis is geworden. Daarvoor is de beweging te groot. Er lopen nog steeds veel RAF-leden vrij rond en er is nog steeds een grote groep ondersteuners en sympathisanten. De emoties zijn tot een hoogtepunt gekomen. Dit geeft uiteindelijk weer voeding aan nieuwe cellen om zich te organiseren en structureren.

Het zou nog tot 1998 duren voordat de RAF zichzelf officieel opheft. Een ontvoering gericht op het afpersen van de staat is na Schleyer in Duitsland niet meer voorgekomen. Ongetwijfeld is dat de grootste verdienste van de Bondsregering van Helmut-Schmidt. Hanns Martin Schleyer heeft hiervoor met zijn leven moeten betalen.

Bronnen en verantwoording

Voor deze reconstructie is gebruikt van een groot aantal vrij op internet beschikbare websites met min of meer gedetailleerde informatie over het fenomeen RAF. Meer specifiek:

  • “Baader Meinhof Komplex”, Stefan Aust, 2008, ISBN 978-3-455-50029-5
  • “Tödlicher Irrtum. Die Geschichte der RAF”, Argon Verlag, Berlin 2004. ISBN 9783870246730
  • diverse digitale krantenarchieven Duitsland (o.a. Hamburger Abendblatt, Stern, Die Zeit, WDR, ARD, ZDF)
  • (o.a. Telegraaf, Dagblad van het Noorden)
  • Elsevier

Waar redelijkerwijs mogelijk is bij afbeeldingen steeds de bronvermelding vermeld. Voor het overgrote deel gaat het om persfoto’s, die destijds (of pas veel later)  door de opsporingsautoriteiten naar buiten zijn gebracht. De keuze van de afbeeldingen is beperkt gehouden, waarbij grafische schokkende of ook in het huidige tijdsbeeld nog onnodig aanstootgevende beelden bewust zijn achtergelaten. Alle foto’s van personen zijn eerder gepubliceerd door de aangegeven bronnen, en voor zover ik (binnen redelijke grenzen) heb kunnen nagaan heeft dat bij direct betrokkenen nooit tot klachten aanleiding gegeven. De google-earth foto’s heb ik zelf gemaakt, net als de foto in Utrecht van de gedenktegel van Kranenberg. Voor de goede orde benadruk ik op geen enkele manier betrokken te zijn bij, dan wel enige vorm van sympathie te koesteren voor de beweging die onderwerp is van deze reconstructie. Doel was uitsluitend om een feitelijk en historisch relevante weergave en duiding te geven van deze gebeurtenissen.